De toegang tot medische hulp is voor ongedocumenteerde migranten altijd problematisch geweest. In Nederland is deze toegang nog verder verslechterd sinds de Koppelingswet in 1998 van kracht werd die het recht op medische zorg aan banden legde.

Dit brengt in het bijzonder complicaties met zich mee voor mensen met ziektes die een lange en complexe medicatie vereisen. De infectie met het Human Immunodeficiency Virus (HIV) dat het Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS) veroorzaakt, is een van deze ziektes. Op de eerste plaats moeten patienten deze ziekte begrijpen en weten hoe ze ermee moeten leven. Op de tweede plaats vraagt het een uitgebreide behandeling en veel kracht en wilskracht om dit vol te houden, los van de hoge financiële kosten die het met zich meebrengt. Op wereldniveau leven vandaag de dag 33,3 miljoen mensen met het virus (89% in de Zuidelijke landen) en zijn er al 25 miljoen mensen aan AIDS overleden. In Latijns-Amerika raakt het 1,4 miljoen mensen en alleen al in 2009 overleden 58.000 mensen als gevolg van de infectie. Het is de ergste epidemie die de mensheid heeft gekend.

De organisatie Buddyzorg Positivo begeleidt en helpt Spaans- en Portugeestalige migranten met HIV in Amsterdam en ze maakt zich er bovendien sterk voor dat personen “zonder papieren” de juiste behandeling krijgen, ook al hebben ze niet voldoende geld om deze te betalen. LA Ruta interviewde hun coördinatrice Bonika Costa. Zij vertelt hoe het is om als ongedocumenteerde migrant te leven met het virus.

"Positivo is een initiatief van de HIV Vereniging Nederland. We houden ons vooral bezig met morele en niet met financiële ondersteuning aan Spaans- of Portugeestalige personen en speciaal aan hen die niet in het bezit zijn van papieren. We begeleiden hen bovendien naar het ziekenhuis, naar hun advocaat, we openen hen als het ware de ogen, zodat ze zien hoe ze hun leven met de infectie kunnen inrichten en we lossen hun problemen die hier mee gepaard gaan op. Dit doen we heel graag omdat ze veel behoefte hebben aan iemand om hun verdriet mee te delen. Vooral in de latino-scene waar iedereen bang is dat iemand er achter komt, dat iemand het aan hun familie zou kunnen vertellen of zelfs dat ze gezien worden in het ziekenhuis. Ze gruwelen van het idee dat iemand weet dat ze geïnfecteerd zijn, dat is nog steeds een groot dilemma voor ze. Daarom moeten we zeer discreet zijn en dat is ook ons motto, discretie boven alles. Alles wat tussen ons en de cliënt speelt, blijft tussen ons en de cliënt. Juist daarom stellen onze cliënten zoveel vertrouwen in ons."

Welke stappen neem je als ongedocumenteerde immigrant vanaf het moment dat je ontdekt dat je het virus of de ziekte hebt?

"In de eerste plaats verlenen we morele ondersteuning zodat de persoon zich mentaal herstelt, hij de situatie accepteert en wanneer hij min of meer z’n kalmte heeft hervonden, gaan we opnieuw naar de arts om de weerstand van z’n immuunsysteem te bespreken. We informeren tot aan welk niveau hij het zonder medicijnen kan doen en als het noodzakelijk is dat de behandeling met medicatie start, vragen we de arts een recept voor hem uit te schrijven. De medische kosten van ongedocumenteerden, en veel mensen weten dit niet, worden gedekt door de organisatie CVZ (College voor Zorgverzekeringen). In de meeste ziekenhuizen die vaak ongedocumenteerde personen behandelen, zoals het Onze Lieve Vrouwen Gasthuis in de dependance het Prinsengrachtziekenhuis, of het AMC (Academisch Medisch Centrum), zorgen ze ervoor dat het CVZ deze facturen betaald."

"Vanuit onze ervaring proberen we stress en depressies bij onze cliënten te voorkomen. Vanzelfsprekend kunnen we niet overal bij zijn, want wanneer onze cliënten naar huis gaan, weten we niet hoe zij zich voelen, maar we proberen voortdurend contact met ze te onderhouden. We bellen regelmatig om ze aan hun afspraken met de arts te herinneren, aan het tijdstip van het innemen van de medicijnen. Ook wijzen we ze er steeds op dat het leven nog steeds mooi is en gewoon verder gaat, alleen nu met een infectie. We bieden ze positiviteit  bij deze tegenslag."

"Over het algemeen zijn onze cliënten heel verantwoordelijke mensen, niemand is met een reeds begonnen behandeling gestopt."

Er bestaat, op het moment dat de permanente verblijfsvergunning op basis van humanitaire gronden zou kunnen worden omgezet, een mogelijkheid om een verblijfsvergunning te verkrijgen op basis van medische gronden, doordat de noodzakelijke behandeling niet beschikbaar is in het land van herkomst. In eerdere discussies werden migranten er van beschuldigd gebruik te maken van de mazen in deze, over het algemeen genomen erg strenge, migratie wetgeving. Hoe ziet u dit?

"Over het algemeen betreft dit speciale zaken en dat kost ons veel onderzoek. We moeten de IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst) aantonen dat deze persoon in kwestie mishandeld is of gediscrimineerd werd of dat hij de behandeling die hij hier in Nederland krijgt niet in eigen land kan krijgen."

"Het is erg moeilijk, want zij beweren dat ieder land medicatie heeft. Ja, dat is ook zo, maar het zijn niet dezelfde medicijnen. Iemand die hier bijvoorbeeld al tien jaar woont, ook al is het zonder papieren, ontvangt al tien jaar een bepaald type medicijn en soms is het niet aan te bevelen om van medicijn te veranderen. In Latijns-Amerika is iemand die ernstig geïnfecteerd is al praktisch veroordeeld, want deze medicijnen zijn niet gratis. Een juiste behandeling kost daar veel geld, maar dat is geen sterk argument voor de Nederlandse regering op het moment dat zijn aanvraag wordt beoordeeld. Bovendien zijn mensen met HIV gebrandmerkt. In de buurt weet iedereen alles van elkaar en is het veel moeilijker te verbergen wat er met je aan de hand is. En ook al word je in het ziekenhuis behandeld, dan nog behandelen ze je slecht omdat je geïnfecteerd bent."

"Met onze onderzoeken die we in samenwerking met de organisaties in het land van herkomst doen, proberen we aan te tonen dat de werkelijke situatie dáár niet is zoals ze ons hier willen doen geloven. Als het ons lukt dit aan te tonen geeft dit onze cliënt een grote kans om een verblijfsvergunning te verkrijgen. Maar zoals ik al zei, dit lukt ons alleen in heel bijzondere gevallen. Het is een constante strijd, zij zeggen dat ze moeten vertrekken en wij zeggen dat ze niet kunnen vertrekken. Het is een langdurig proces dat zich jaren kan voortslepen, en dat alles terwijl de persoon of een ongedocumenteerd leven blijft leiden of probeert op een andere manier aan papieren te komen."

Degenen die met HIV leven en die contact met jullie zoeken, wie zijn dat?

"Het zijn normale mensen zoals jij en ik. Het zijn moeders, kinderen, vaders. Het zijn gewone mensen, ze werken, leiden een normaal leven, goede mensen met pech. Sommigen liepen hier de infectie op, anderen waren al geïnfecteerd toen ze hier kwamen."

Als ze te horen krijgen dat ze HIV-positief zijn wat is dan de eerste reactie en hoe leven ze er daarna mee?

"Degene die hier komt denkt dat hij dood zal gaan, dat is de eerste reactie. We leggen uit dat ze niet dood gaan en hoe de infectie in hun lichaam werkt. Daarna gaat ieder er op een andere manier mee om, de een is sterker dan de ander, maar het is verbazingwekkend te zien dat de fase van depressie, stress, van stuurloos ronddobberen, van korte duur is. Heel snel herstelt de cliënt zich en past zich aan de situatie aan en begint zijn leven te leiden. Zelfs beter dan daarvoor."

En veranderen de relaties met de mensen in zijn omgeving?

"In het begin gaan ze zich isoleren van hun eigen mensen, want dit is een gevoel dat ze met zich meedragen. Ik zeg ze altijd dat niet op hun voorhoofd staat geschreven dat ze positief of geïnfecteerd zijn met HIV, niemand weet het zolang jij het niet vertelt. Desondanks doet het ze vluchten van alles en iedereen en in het begin beschouw ik dat als iets wat nodig is. Omdat degene die nog maar kort geïnfecteerd is, tijd nodig heeft om na te denken over wat er met hem gebeurt en wat hij gaat doen."

"Als ze niet het volledige vertrouwen hebben dat ze geaccepteerd worden, vertellen ze het zelfs niet aan hun eigen mensen en in de meeste gevallen verandert er niets aan hun leven. Er bestaat veel angst en ik weet niet of dat terecht is, maar hun omgang met elkaar en hun mentaliteit kunnen we niet veranderen. Dus als hij zich veilig voelt door het voor zich te houden, dan moet hij het niet vertellen en als hij de behoefte voelt om het te zeggen, dan zijn we er ook voor hem. Het belangrijkste is dat ze in de eerste plaats zichzelf accepteren, hun leven zoals het is. Daarna pas kunnen ze aan de ander denken."

"Vanaf dat moment worden ze sterker en zijn ze er weer. Ze keren sterker terug in de maatschappij, met zin om te leven, ze waarderen dingen die ze vroeger nooit hadden gewaardeerd, hebben interesse in nieuwe dingen die ze hebben ontdekt. Het is heel verrassend."

"Ja, in alle gevallen die ik heb gehad sinds ik hier werk, is me hetzelfde gebeurd. Er zijn cliënten die al onafhankelijk zijn, die van niets en niemand afhankelijk zijn. Ze  hebben hun werk, hun huis, hebben hun leven en af en toe bellen ze ons om te groeten en te vertellen hoe goed het met ze gaat. Dat willen we met iedereen bereiken, we willen een brug zijn naar hun nieuwe leven."

Bonika Costa begon in het jaar 2000 als vrijwilligster bij Sida Vida. Na het verdwijnen van deze groep stichtte ze in februari 2009 Buddyzorg Positivo waar Bonika als coördinatrice werd gekozen.

Contact:
Bonika Costa
buddyzorgmigranten@hivnet.org
Tel.: 020 – 616 01 60
Mobiel: 06 – 21 93 47 13
Eerste Helmersstraat 17
1054 CX  Amsterdam
Spreekuur:
Dinsdags: 13:00 – 17:00 uur

Meer informatie:

Stichting Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt (LOS): Supporting organization for the assistance of migrants without residence permits
Buddyzorg Positivo en hivnet.org
www.positivohivenconsulta.blogspot.com
Stop Aids Now
PICUM: Platform for international cooperation on undocumented migrants
Pharos: Dutch knowledge centre specialized in the field of health care for refugees, asylum seekers, undocumented migrants and other migrants.
Network Aids&Mobility Europe
Libro: Tu vida con VIH

Vertaald door: Tjimmy Epema